...در تاریخ خلافت اسلامی هیچ خلیفه‏ای مانند علی علیه السلام با اكثریت قریب به اتفاق آراء برگزید نشده است. این تنها امام علی علیه السلام است كه خلافت را از این راه به دست آورد و به عبارت بهتر زمامداری از این راه به علی علیه السلام رسید.

امام علیه السلام در یكی از سخنان خود كیفیت ازدحام و استقبال بی سابقه مردم را برای بیعت ‏با او چنین توصیف می‏كند:

"حتی انقطعت النعل وسقط الرداء و وطئ الضعیف و بلغ من سرور الناس ببیعتهم ایای ان ابتهج ‏بها الصغیر و هدج الیها الكبیر و تحامل نحوها العلیل و حسرت الیها الكعاب‏"[1]

بند كفش بگسست و عبا از دوش بیفتاد و ناتوان زیر پا ماند وشادی مردم از بیعت‏ با من به حدی رسید كه كودك خشنود شد و پیر و ناتوان به سوی بیعت آمد و دختران برا ی مشاهده منظره بیعت نقاب از چهره به عقب زدند.
...محیطی كه امام علیه السلام از حكومت‏ سیزده ساله عثمان به ارث برد محیط و فور نعمت و غنیمت‏ بود كه از پیشرفت مسلمانان در كشورهای مختلف به دست آمده بود. وجود نعمت و وفور غنیمت مشكلی نبود كه علی علیه السلام نتواند گره آن را باز كند؛ مشكل نحوه توزیع آن بود. زیرا از اواخر حكومت ‏خلیفه دوم و در طی دوره حكومت عثمان، سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و روش خلیفه نخست دگرگون شده بود و گروهی زورمند یا وابسته به خاندان خلافت غنائم جنگی را به خود اختصاص داده بودند و در نتیجه اختلاف طبقاتی شدید و نارضایتی عجیبی پدید آمده بود.

تا سال بیستم[2]، غنائم واموال را ذخیره نمی‏كردند بلكه فورا آن را میان مسلمانان بطور مساوی تقسیم می‏كردند. اما خلیفه دوم دست ‏به تاسیس "بیت المال‏" زد و برای اشخاص، به حسب مراتب آنان، حقوق تعیین كرد و برای این كار دفتری اختصاص داد...

عمر مدعی بود كه ازاین طریق می‏خواهد اشراف را به اسلام جلب كند. ولی در آخرین سال از عمر خود می‏گفت كه اگر زنده بماند همان طور كه پیامبر اموال را به طور مساوی تقسیم می‏كرد او نیز به طور مساوی تقسیم خواهد كرد.[3]

این كار عمر پایه اختلاف طبقاتی در اسلام شد و در دوران عثمان شكاف عمیقتر واختلاف شدیدتر گردید.

علی علیه السلام، كه وارث چنین محیطی بود و می‏خواست مردم را به روش و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم باز گرداند و امتیاز طبقاتی را ازمیان بردارد و غنائم را بالسویه تقسیم كند، قهرا در مسیر خود با مشكلاتی رو به رو بود، زیرا تقسیم بالسویه غنائم منافع گروههایی را به خطر می‏انداخت.

علی علیه السلام در روز دوم بیعت، روز شنبه نوزدهم ذی الحجة الحرام سال 35 هجری، بر بالای منبر رفت و در ضمن یك سخنرانی مبسوط چنین گفت:

"...مردم! من شما را به راه روشن پیامبر وادار می‏سازم واوامر خویش را در میان جامعه جاری می‏كنم. به آنچه می‏گویم عمل كنید واز آنچه باز می‏دارم اجتناب ورزید. (سپس از بالای منبر به سمت راست و چپ نگاه كرد و افزود ای مردم! هرگاه من این گروه را كه در دنیا فرو رفته‏اند و صاحبان آب و ملك و مركبهای رهوار و غلامان و كنیزان زیبا شده‏اند از این فرو رفتگی باز دارم و به حقوق شرعی خویش آشنا سازم، بر من انتقاد نكنند و نگویند كه فرزند ابوطالب ما را از حقوق خود محروم ساخت. آن كس كه می‏اندیشد كه به سبب مصاحبتش با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بر دیگران برتری دارد باید بداند كه ملاك برتری چیز دیگر است. برتری از آن كسی است كه ندای خدا و پیامبر را پاسخ بگوید و آیین اسلام را بپذیرد. در این صورت، همه افراد، از نظر حقوق، با دیگران برابر خواهند بود. شما بندگان خدا هستید و مال، مال خداست و میان شما بالسویه تقسیم می‏شود. كسی بر كسی برتری ندارد. فردا بیت المال میان شما تقسیم می‏شود و عرب و عجم در آن یكسان هستند".[4]

تاریخ صحیح و سخنان امام علیه السلام حاكی است كه در بیعت مردم با آن حضرت كوچكترین اكراه و اجباری در كار نبوده است و بیعت كنندگان با كمال رضایت، هرچند با انگیزه های گوناگون، دست علی علیه السلام را به عنوان زمامدار اسلام می‏فشردند. حتی طلحه و زبیر، كه خود را همتای آن حضرت می‏دانستند، به امید بهره‏گیری از بیعت ‏یا از ترس مخالفت‏ با افكار عمومی، به همراه مهاجر و انصار با امام علیه السلام بیعت كردند. طبری در مورد بیعت این دو نفر دو دسته روایت نقل می‏كند، ولی آن گروه از روایات را كه حاكی از بیعت اختیاری آنان با امام است ‏بیش از دسته دوم در تاریخ خود می‏آورد و شاید همین كار حاكی از آن است كه این مورخ بزرگ به دسته نخست روایات بیش از دسته دوم اعتماد داشته است.[5]

سخنان امام علیه السلام در این مورد، گروه نخست از روایات را به روشنی تایید می‏كند. وقتی این دو نفر پیمان خود را شكستند و بزرگترین جرم را مرتكب شدند، در میان مردم شایع كردند كه آنان با میل و رغبت‏ با علی بیعت نكرده بودند. امام علیه السلام در پاسخ آن دو فرمود:

زبیر فكر می‏كند كه با دست‏خود بیعت كرد نه با قلب خویش، نه چنین نبوده است. او به بیعت اعتراف كرد و ادعای پیوند خویشاوندی نمود. او باید بر گفته خود دلیل و گواه بیاورد یا اینكه بار دیگر به بیعتی كه از آن بیرون رفته است ‏بازگردد.[6]

امام علیه السلام در مذاكره خود با طلحه و زبیر پرده را بیشتر بالا می‏زند و اصرار آنان را بر بیعت ‏با خود یاد آور می‏شود؛ آنجا كه می‏فرماید:

"و الله ما كانت لی فی الخلافة رغبة و لا فی الولایة اربة و لكنكم دعوتمونی الیها و حملتمونی علیها".[7]

من هرگزبه خلافت میل نداشتم و در آن برای من هدفی (سوء) نبود. شماها مرا به آن دعوت كردید و بر گرفتن زمام آن واداشتید.

امیرالمؤمنین علیه السلام خود در وصف این بیعت می‏فرماید: لم تكن بیعتكم فلته[8]؛ "بیعت‏شما ناگهانی و بدون تامل نبود" . در جای دیگر می‏فرماید: انی لم اردالناس حتی ارادونی و لم ابایعهم حتی بایعونی . . . و ان العام لم تبایعنی لسلطان غالب و لا لعرض حاضر؛ "من آهنگ مردم نكردم تا آنها (خود) آهنگ من كردند . من از آنها بیعت نخواستم تا آنها (خود) با من بیعت كردند . . . بیعت كردن مردم با من بدان سبب نبود كه مرا قدرتی است غالب یا مالی است مهیا ."[9]و نیز فرمود: بایعنی الناس غیر مستكوهین و لا مجبرین بل طائعین مخیرین؛ "مردم با من بیعت كردند نه از روی اكراه یا اجبار بلكه به رضا و اختیار ."[10]...

[1]- شرح نهج البلاغه عبده، خطبه 224. به نقل از:آیت الله جعفر سبحانی،فروغ ولایت ص 366 تا 372

[2]- تاریخ یعقوبی(چاپ اول، 1384ه.ق) ج‏2، ص‏143. به نقل از: همان

[3]- شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، طبع مصر، ج‏2، ص‏143. به نقل از: همان

[4]- شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج‏7، ص‏37. به نقل از:آیت الله جعفر سبحانی،فروغ ولایت، 375.

[5]- در تاریخ طبری، طبع بولاق، ج‏5، ص‏153- 152 این مطلب از سه طریق نقل شده است. به نقل از: همان

[6]- شرح نهج البلاغه عبده، خطبه‏7. به نقل از: همان

[7]- شرح نهج البلاغه عبده، خطبه‏200. به نقل از: همان

[8]- نهج البلاغه، ترجمه آیتی، خطبه 136، به نقل از: فصلنامه ندای صادق شماره 23 مقاله:آزادی در حكومت امام علی (ع)

[9]- نهج البلاغه، ترجمه آیتی، نامه 54 ،به نقل از:همان

[10]- نهج البلاغه، ترجمه آیتی، نامه 1، به نقل از: همان
.............................................................................................